POLSKA I POLACY W PIŚMIENNICTWIE SŁOWACKIM

Obecność polskiej problematyki w piśmiennictwie słowackim stanowi ważny obszar badań nad relacjami obu narodów i kultur. Kwestie te w przeszłości stawały się przedmiotem dociekań naukowych, przynosząc cenne poznawczo rezultaty, niemniej wiele zagadnień nie doczekało się pogłębionego namysłu.

Zainicjowany przez Komisję projekt, stanowiący próbę rozpoznania form i sposobów reprezentacji Polski, Polaków i polskiej kultury w piśmiennictwie słowackim, miał na celu przynajmniej częściowo wypełnić tę lukę badawczą. Jego zasadność wynikała również z wyraźnej asymetrii w stanie badań nad wzajemnymi wyobrażeniami obu narodów. O ile bowiem perspektywa polska została szeroko i konsekwentnie opracowana w dwutomowej monografii Michała Jagiełły Słowacy w polskich oczach. Obraz Słowaków w piśmiennictwie polskim (2005), przełożonej następnie na język słowacki jako Slováci poľskými očami. Obraz Slovákov v poľskom písomníctve (2014), o tyle brakowało analogicznego ujęcia przedstawień Polski i Polaków w tekstach słowackich. Projekt Komisji, choć zakrojony skromniej niż praca Michała Jagiełły, pozwolił wskazać wątki dotąd nieobecne w badaniach, opisać z nowej perspektywy zjawiska, które już stanowiły przedmiot prac badawczych, a tym samym stworzyć podstawy do bardziej systematycznego ujęcia tytułowej problematyki.

Jego realizacja obejmowała organizację trzech konferencji naukowych, w których uczestniczyli specjaliści z polskich i słowackich ośrodków uniwersyteckich oraz badawczych. Pokłosiem spotkań stały się publikacje zamieszczone w roczniku „Kontakty”.  Przyjęto klucz chronologiczny, umożliwiający prześledzenie słowackich wyobrażeń o Polsce i Polakach w trzech okresach: do 1918 roku, w latach 1918–1945 oraz po 1945 roku. Zakres podjętych badań nie ograniczał się do tekstów literackich, które stanowiły dotychczas główny przedmiot zainteresowania badawczego — zwłaszcza w odniesieniu do epoki romantyzmu. Analizie poddano również inne formy piśmiennictwa, w tym teksty historyczne, prasowe i publicystyczne. Poszerzenie korpusu źródeł umożliwiło spojrzenie na problematykę reprezentacji Polski i Polaków w sposób wieloaspektowy, z uwzględnieniem odmiennych funkcji poszczególnych typów wypowiedzi, ich kontekstów powstania oraz sposobów oddziaływania na społeczne wyobrażenia o sąsiednim kraju i jego mieszkańcach.

Pierwsza konferencja odbyła się w Krakowie 7 października 2021 roku. Jej tematyka objęła szerokie spektrum zagadnień związanych z okresem do 1918 roku, a prezentowane referaty oparte były na różnego typu materiale tekstowym — od średniowiecznych źródeł, poprzez relacje podróżnicze i historiografię, po literaturę, prasę oraz publicystykę XIX i początków XX wieku. Szczególną uwagę poświęcono reprezentacjom polskich zagadnień w słowackiej literaturze XIX stulecia oraz w koncepcjach politycznych i kulturowych. Analizowano również polonofilskie postawy słowackich romantyków, a także obecność obrazu Polski i Polaków w słowackiej prasie przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Istotnym polem namysłu stała się ponadto problematyka pogranicza spiskiego, rozpatrywana w perspektywie polskiej i słowackiej historiografii.

Druga konferencja, poświęcona okresowi 1918–1945, odbyła się 30 września 2022 roku w Preszowie. Jej zakres problemowy stanowił częściową kontynuację wątków podjętych podczas poprzedniego spotkania, zarazem jednak został rozszerzony o zagadnienia właściwe dla okresu międzywojennego oraz czasu drugiej wojny światowej. Kontynuowano badania nad przedstawieniami polsko-słowackiego pogranicza, ze szczególnym uwzględnieniem Spisza, analizowanego w świetle polskiego i słowackiego piśmiennictwa lat 1918–1945. Powróciła także kwestia polonofilskich tendencji w słowackiej kulturze, tym razem rozpatrywana w odniesieniu do literatury międzywojennej. Jednocześnie konferencja otworzyła nowe pola badawcze. Przedmiotem analiz stała się obecność Polski i Polaków w regionalnej prasie słowackiej pierwszych lat po zakończeniu pierwszej wojny światowej oraz w społeczno-politycznej publicystyce okresu 1939–1945. Podjęto również problem prezentowania ludności góralskiej na pograniczu polsko-słowackim. Istotnym uzupełnieniem perspektywy literackiej było omówienie recepcji polskiego dramatu na Słowacji w dwudziestoleciu międzywojennym, obejmujące przekłady, inscenizacje oraz sposoby odbioru utworów scenicznych.

Trzecia konferencja, zorganizowana 28 września 2023 roku w Busku-Zdroju, została poświęcona okresowi po 1945 roku i zagadnieniom szczególnie istotnym w nowym układzie relacji politycznych i kulturalnych. Kontynuowano refleksję nad problematyką pogranicza spiskiego, tym razem w odniesieniu do okresu po drugiej wojnie światowej. Kolejne wystąpienia dotyczyły sposobów przedstawiania polskich wydarzeń politycznych i społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem początków ruchu „Solidarność” w 1980 roku oraz jego recepcji w słowackiej prasie. Analizowano również obraz polskiej kultury w słowackich czasopismach powojennych, co pozwoliło rozpoznać mechanizmy selekcji, interpretacji i upowszechniania informacji o polskim życiu artystycznym i intelektualnym w zmieniających się warunkach politycznych lat 1946–1968. Istotną część obrad stanowiły zagadnienia związane z recepcją polskiej literatury w słowackim kontekście kulturowym. Badano obecność oraz sposoby odbioru polskich laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, a także słowackie przekłady dramatu polskiego po drugiej wojnie światowej.

Całość projektu pozwoliła ująć wybrane zagadnienia związane z obecnością Polski i Polaków w słowackim piśmiennictwie w perspektywie diachronicznej, obejmującej okres od najdawniejszych świadectw po XX wiek. Zestawienie analiz literackich z badaniami nad historiografią, prasą, publicystyką, przekładem i recepcją kulturową otworzyło nowe perspektywy dla badań nad polsko-słowackimi relacjami kulturowymi, zwłaszcza nad mechanizmami powstawania, utrwalania i zmian wzajemnych wyobrażeń. Projekt ma istotne znaczenie dla pogłębiania wzajemnego poznania obu społeczeństw, pozwala bowiem dostrzec zarówno historycznie uwarunkowane różnice i napięcia, jak i obszary kulturowej bliskości, współpracy oraz dialogu.

Artykuły przygotowane na podstawie wystąpień konferencyjnych są dostępne w trzech kolejnych tomach „Kontaktów”:

TOM XIX

TOM XX

TOM XXI

pl_PLPolski